Lịch sử cần cẩu thước gắn xe tải: từ xưởng ván trượt Thụy Điển đến công trường Việt Nam

Trước khi đi vào lịch sử, cần thống nhất tên gọi. Trong nghề tại Việt Nam, "cẩu thước" (còn gọi là cẩu ống lồng, cẩu cần thẳng) là loại cẩu có cần gồm nhiều đốt lồng vào nhau, vươn ra thu vào theo phương thẳng như một cây thước. Loại này khác với "cẩu gấp" (cẩu gập, knuckle boom) — loại có khớp gấp ở giữa, gập lại gọn như cánh tay robot khi thu về.

Hai kiểu cẩu này ra đời từ cùng một gốc, nhưng phát triển theo hai nhánh riêng ở hai đầu thế giới: nhánh cẩu gấp lớn mạnh ở châu Âu, còn nhánh cẩu thước trở thành đặc sản của Nhật Bản và Hàn Quốc — chính là dòng cẩu chiếm đa số trên đường phố Việt Nam ngày nay.

Trước năm 1944: bốc hàng vẫn là chuyện của sức người

Trong nửa đầu thế kỷ 20, xe tải đã phổ biến nhưng việc bốc dỡ vẫn là khâu tắc nghẽn. Hàng nặng được đưa lên xuống bằng sức người, bằng ván trượt, bằng tời quay tay hoặc bằng cần cẩu cố định đặt tại bến bãi. Nghĩa là xe tải chỉ chở được hàng tới nơi nào đã có sẵn thiết bị nâng; ra khỏi bến bãi, chiếc xe gần như bất lực.

Các cần cẩu di động thời kỳ này chủ yếu dùng cơ cấu cáp – tang trống dẫn động cơ khí, cồng kềnh và nặng nề, chỉ hợp với xe chuyên dụng cỡ lớn chứ không thể lắp lên một chiếc xe tải thông thường. Bài toán đặt ra rất rõ: làm sao để bản thân chiếc xe tải tự nâng được hàng của nó?

1944 – Thụy Điển: chiếc cẩu thủy lực gắn xe tải đầu tiên của thế giới

Câu trả lời đến từ Hudiksvall, một thị trấn nhỏ ở miền bắc Thụy Điển, và từ một người không hề làm trong ngành cơ giới: Eric Sundin, chủ một xưởng sản xuất ván trượt tuyết.

Xưởng của ông cần vận chuyển những khúc gỗ tròn rất nặng làm nguyên liệu. Thay vì thuê thêm nhân công, Sundin nhận ra có thể dùng chính động cơ của chiếc xe tải làm nguồn động lực, thông qua hệ thủy lực, để vận hành một cánh tay cẩu gắn trên xe. Năm 1944, ông bắt tay phát triển ý tưởng đó và lập ra công ty Hydrauliska Industri AB — viết tắt thành cái tên sau này cả thế giới biết đến: HIAB.

• 1944 — Thành lập Hydrauliska Industri AB, bắt đầu phát triển HIAB 190, chiếc cần cẩu thủy lực gắn xe tải đầu tiên của thế giới.
• 1947 — Sau ba năm hoàn thiện, HIAB 190 ra mắt tại hội chợ quốc tế Sankt Erik và bước vào sản xuất loạt. Có ghi nhận rằng ở miền bắc Thụy Điển khi đó cứ hai chiếc xe tải thì một chiếc được lắp cẩu HIAB.
• 1947–1964 — Bản cải tiến HIAB 192 bán được gần 13.000 chiếc, chứng minh đây đã thành một ngành hàng thực thụ.

Phát minh của Sundin không nằm ở cái cần cẩu, mà ở ý tưởng lấy công suất từ động cơ xe — nguyên lý mà mọi chiếc xe cẩu, kể cả cẩu thước hôm nay, vẫn đang dùng.

Châu Âu và nhánh cẩu gấp: Palfinger

Trên nền móng thủy lực đó, châu Âu đi theo hướng cẩu gấp khúc — ưu tiên khả năng gập gọn, len lỏi trong không gian chật của các đô thị cổ và làm việc ở góc hẹp.

Người dẫn đầu là PALFINGER (Áo). Năm 1932, ông Richard Palfinger mở một xưởng nhỏ tại thị trấn Schärding, vùng Thượng Áo, chuyên làm rơ moóc nông nghiệp, thùng ben và thùng xe. Mãi tới 1959, hãng mới làm chiếc cần cẩu đầu tiên — nhưng khi đó chưa phải cẩu thủy lực.

Bước ngoặt đến năm 1964, khi Hubert Palfinger — con trai nhà sáng lập — giới thiệu dòng cẩu thủy lực gắn xe tải. Công ty gọi đây là khởi đầu của "kỷ nguyên cần cẩu". Đến 1968, chiếc cẩu đầu tiên sản xuất hàng loạt xuất xưởng, với Thụy Sĩ và Pháp là hai thị trường xuất khẩu đầu tiên. Từ đó Palfinger vươn lên thành một trong những tên tuổi lớn nhất thế giới ở phân khúc cẩu gấp, bên cạnh các thương hiệu châu Âu khác như Fassi (Ý) hay chính HIAB.

Nhật Bản: nhánh cẩu thước ra đời

Trong khi châu Âu gấp cần lại, Nhật Bản chọn hướng ngược lại: kéo cần ra thẳng. Kết cấu ống lồng đơn giản, chắc chắn, dễ bảo dưỡng và rẻ hơn — rất hợp với nhu cầu bốc dỡ vật liệu xây dựng hàng ngày. Đó chính là chiếc cẩu thước mà người Việt quen thuộc.

• 1919 — Ông Masuo Tadano bắt đầu nghề gia công thép tại Fujitsuka-cho, thành phố Takamatsu. Công ty Tadano Iron Works chính thức thành lập năm 1948.
• 1954–1955 — Tadano nghiên cứu máy thủy lực và cho ra đời OC-2, chiếc cần cẩu thủy lực gắn xe tải đầu tiên của Nhật Bản, sức nâng 2 tấn. Sản phẩm nhận đơn hàng từ khắp nước Nhật, đưa Tadano chính thức trở thành nhà sản xuất cần cẩu.
• 1960 — Tadano chế tạo phiên bản xuất khẩu và xuất sang Indonesia, bước chân đầu tiên của cẩu thước Nhật vào Đông Nam Á.
• 1961 — Kyoei Kaihatsu Co., Ltd. (thành lập 1946) phát triển chiếc cẩu gắn xe tải đầu tiên mang thương hiệu UNIC — ghép từ "universal" và "crane", đồng thời gợi hình ảnh con kỳ lân (unicorn). Công ty đổi tên thành UNIC năm 1970 và gia nhập tập đoàn Furukawa năm 1987.
• 1970–1971 — Tadano giới thiệu TR-150, cẩu bánh lốp địa hình đầu tiên của Nhật sức nâng 15 tấn, và dòng cẩu xe tải TG.

Vì sao ở Việt Nam ai cũng gọi là "xe cẩu UNIC"? Vì tại chính Nhật Bản, "UNIC" đã trở thành từ đồng nghĩa với cẩu gắn xe tải — Furukawa UNIC hiện nắm hơn 50% thị phần cẩu gắn xe tải tại Nhật. Làn sóng xe tải Nhật đã qua sử dụng nhập về Việt Nam mang theo cả thương hiệu lẫn cách gọi này.

Hàn Quốc công nghiệp hoá cẩu thước

Từ cuối thập niên 1970, Hàn Quốc bước vào cuộc và nhanh chóng trở thành công xưởng cẩu thước của châu Á, với lợi thế giá thành và năng lực sản xuất hàng loạt.

• KANGLIM — thành lập năm 1979, chuyên cần cẩu và xe chuyên dụng; dải sản phẩm gồm cả cẩu thước lẫn cẩu gấp, xe chữa cháy, xe môi trường, xe thi công điện lực.
• SOOSAN — nhà sản xuất cẩu gắn xe tải lớn nhất Hàn Quốc từ năm 1984, sản lượng trên 1.200 chiếc mỗi năm.
• DONGYANG — một trong những thương hiệu cẩu gắn xe tải chủ lực của Hàn Quốc, phổ biến rộng tại Đông Nam Á.
• HORYONG — đặt tại Gimje, chuyên xe thang và xe nâng người có chiều cao làm việc lớn nhất Hàn Quốc.

Chính giai đoạn này đã định hình diện mạo thị trường Việt Nam: cẩu thước Hàn Quốc, với mức giá dễ tiếp cận hơn hàng Nhật và phụ tùng sẵn có, trở thành lựa chọn mặc định cho phần lớn chủ xe.

Làn sóng thứ ba: các nhà sản xuất Trung Quốc

Ba thập niên gần đây, các nhà sản xuất Trung Quốc tham gia thị trường với quy mô lớn và tốc độ cải tiến nhanh, đưa cẩu gắn xe tải xuống một mặt bằng giá mới đồng thời mở rộng dải sức nâng.

Một ví dụ tiêu biểu là SUNHUNK — thương hiệu toàn cầu của Tập đoàn Tân Hồng Xương (Xinhongchang Heavy Industry), thành lập năm 1993, hơn 30 năm trong ngành xe chuyên dùng, sở hữu hơn 200 bằng sáng chế và có sản phẩm tại hơn 40 quốc gia. Danh mục của hãng phát triển song song cả hai nhánh lịch sử: cẩu cần thẳng (cẩu thước) và cẩu gấp khúc, cùng các phiên bản chuyên biệt theo ngành và phụ kiện tùy chỉnh.

Đến giai đoạn này, ranh giới "cẩu thước của Á Đông, cẩu gấp của châu Âu" đã mờ đi. Hầu hết nhà sản xuất lớn đều làm cả hai dòng, và người mua chọn theo công việc chứ không còn theo xuất xứ.

Cẩu thước đến Việt Nam như thế nào

Ở Việt Nam, cẩu thước không đến bằng một cột mốc duy nhất mà qua nhiều lớp sóng chồng lên nhau. Dưới đây là các giai đoạn theo quan sát thị trường của Trường Thịnh Motors, không phải số liệu thống kê chính thức.

Lớp sóng thứ nhất — xe tải Nhật đã qua sử dụng. Cẩu thước vào Việt Nam chủ yếu "đi kèm" những chiếc xe tải Nhật nhập khẩu đã qua sử dụng, mang theo cẩu UNIC và Tadano lắp sẵn từ Nhật. Đây là giai đoạn hình thành thói quen gọi tên: với nhiều chủ xe và tài xế Việt, "xe cẩu UNIC" gần như đồng nghĩa với xe tải gắn cẩu, bất kể chiếc cẩu đó do hãng nào sản xuất.

Lớp sóng thứ hai — cẩu Hàn Quốc lên ngôi. Khi nhu cầu tăng và nguồn xe Nhật cũ khan dần, cẩu Hàn Quốc (Kanglim, Soosan, Dongyang) chiếm lĩnh phân khúc phổ thông nhờ giá hợp lý, phụ tùng dễ tìm và mạng lưới thợ sửa quen tay.

Lớp sóng thứ ba — hàng mới, chính hãng và lắp ráp trong nước. Thị trường chuyển dần sang cẩu mới nhập chính hãng, lắp lên nhiều nền chassis khác nhau: xe Nhật, xe Hàn và cả xe lắp ráp trong nước. Các hãng lớn thiết lập hệ thống đại lý ủy quyền tại Việt Nam. Ở phân khúc cẩu thước phổ thông, dải sức nâng thông dụng trải từ khoảng 2,6 tấn đến 15 tấn, phủ gần hết nhu cầu của nhà thầu vừa và nhỏ.

Lớp sóng thứ tư — chuẩn hoá và hoàn thiện tại Việt Nam. Giai đoạn hiện nay không còn là chuyện "mua được cẩu" mà là lắp đúng và hợp pháp. Việc gắn cẩu lên xe tải là hoạt động cải tạo phương tiện, phải tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật hiện hành — trong đó có QCVN 09:2024/BGTVT — và phải hoàn thiện hồ sơ để xe được đăng kiểm. Cân đối giữa tải trọng xe nền, khối lượng cẩu và tải trọng hàng hoá còn lại trở thành bài toán bắt buộc, không phải tuỳ chọn.

Cẩu thước hay cẩu gấp: chọn theo công việc

Hiểu lịch sử giúp trả lời câu hỏi thực tế nhất: nên chọn loại nào?

• Cẩu thước (ống lồng) — cần nhiều đốt lồng nhau vươn thẳng; kết cấu đơn giản, vững chắc, dễ bảo dưỡng, vươn xa trên mặt bằng thoáng. Hợp bốc dỡ vật liệu xây dựng, hàng kiện, công trường rộng. Khi thu, cần nằm dài theo thùng xe.
• Cẩu gấp (knuckle) — có khớp gấp, gập lại như cánh tay; luồn được vào không gian chật, thao tác linh hoạt hơn. Hợp lắp đặt thiết bị trong nhà xưởng, ngõ hẹp, khu đô thị. Khi thu thì gập gọn phía sau cabin.

Nguyên tắc chọn rất đơn giản: công việc quyết định cấu hình. Vươn xa trên mặt bằng rộng thì cẩu thước; chật hẹp và cần thao tác tinh thì cẩu gấp. Sau đó mới tính tới cân đối tải trọng xe nền và hồ sơ đăng kiểm.

Từ lịch sử đến chiếc xe của bạn

Trường Thịnh Motors là đơn vị chuyên xe tải chuyên dùng và xe gắn cẩu, với nhà máy cơ khí riêng tại Đồng Nai. Chúng tôi không chỉ bán cẩu — chúng tôi khảo sát nhu cầu, chọn đúng dòng cẩu và xe nền, thi công lắp đặt và hoàn thiện hồ sơ để xe lăn bánh hợp pháp.

• Nhà phân phối chính hãng SANY PALFINGER tại Việt Nam từ 11/2019.
• Phân phối cẩu DONGYANG và SUNHUNK.
• Nhà máy tại Phước Tân, TP. Đồng Nai — thi công tại xưởng, không thuê ngoài.
• Xử lý thường xuyên chassis SHACMAN, UD Trucks, Hyundai, JAC, Hino, Isuzu.
• Hỗ trợ trọn gói hồ sơ đăng kiểm theo QCVN 09:2024/BGTVT.
• Dịch vụ đóng thùng, hoán cải áp dụng VAT 8% đến 31/12/2026.

CÔNG TY CỔ PHẦN TIẾP VẬN TRƯỜNG THỊNH GLOBAL
Hotline: 0908 06 16 88
Email: info@truongthinhmotors.com
Nhà máy: 15/34 đường Võ Nguyên Giáp, khu phố Tân Lập, phường Phước Tân, TP. Đồng Nai

Nguồn tham khảo

Các mốc lịch sử trong bài được đối chiếu từ tài liệu công bố của chính các nhà sản xuất: trang lịch sử thương hiệu HIAB, trang lịch sử chính thức của PALFINGER, niên biểu lịch sử TADANO, trang lịch sử FURUKAWA UNIC, hồ sơ công bố của KANGLIM – SOOSAN – HORYONG, và trang sản phẩm cẩu gắn xe của SUNHUNK / Tập đoàn Tân Hồng Xương. Phần mô tả diễn biến thị trường Việt Nam là quan sát và nhận định của Trường Thịnh Motors.